Rynek towarowy
Artykuł
Strefa wiedzy
Rynek rolny

Rynek towarowy

Udostępnij
Autor artykułu
Jarosław Wojtowicz
Dyrektor Biura Rynku Rolnego Towarowa Giełda Energii

Giełda to zorganizowany i regulowany rynek, na którym dokonuje się kupna i sprzedaży instrumentów finansowych (akcji, obligacji, instrumentów pochodnych) lub towarów masowych. Jest to miejsce, gdzie spotykają się popyt i podaż, a ceny kształtowane są w oparciu o bieżące wiadomości gospodarcze i zlecenia uczestników, często za pośrednictwem domów maklerskich. Działa w oparciu o ścisłe zasady, regulaminy i nadzór państwowy.

TYPY INSTRUMENTÓW

Podstawowy podział instrumentów notowanych na giełdach to podział na instrumenty bazowe i pochodne.

Instrument bazowy (ang. underlying asset) to aktywo, na podstawie którego wyceniany jest inny instrument finansowy, nazywany instrumentem pochodnym (derywatem).

W dużym skrócie: instrument pochodny „naśladuje” zachowanie instrumentu bazowego. Jeśli cena instrumentu bazowego rośnie, zazwyczaj wpływa to na zmianę wartości powiązanego z nim derywatu.

Co może być instrumentem bazowym?

Według definicji Głównego Urzędu Statystycznego oraz GPW, rolę tę mogą pełnić:

  • Papiery wartościowe: akcje konkretnych spółek (np. Orlen, Apple) lub obligacje.;
  • Indeksy giełdowe: np. WIG20, S&P 500 czy DAX;
  • Towary i surowce: ropa naftowa, złoto, miedź, gaz ziemny, a nawet pszenica;
  • Waluty: np. kurs EUR/PLN lub USD/CHF;
  • Stopy procentowe: np. WIBOR;
  • Wskaźniki nietypowe: np. czynniki pogodowe czy emisje CO2.

 

Instrumenty pochodne (inaczej derywaty) to instrumenty finansowe, których cena zależy od wartości innego aktywa, czyli wspomnianego wcześniej instrumentu bazowego.

W przeciwieństwie do akcji, kupując instrument pochodny, zazwyczaj nie stajesz się właścicielem fizycznego dobra (np. baryłek ropy czy złota), lecz zawierasz kontrakt dotyczący jego przyszłej ceny.

Najważniejsze rodzaje derywatów

Zgodnie z klasyfikacją Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie (GPW) i KNF, wyróżniamy:

  • Kontrakty terminowe (futures/forward): Zobowiązanie do kupna lub sprzedaży instrumentu bazowego w określonym terminie po z góry ustalonej cenie;
  • Opcje: Dają nabywcy prawo (ale nie obowiązek) do zakupu lub sprzedaży aktywa po konkretnej cenie;
  • Swapy: Umowy o wymianie przyszłych strumieni pieniężnych (np. odsetek od kredytu);
  • Kontrakty CFD: Instrumenty pozwalające zarabiać na samej różnicy kursowej bez posiadania aktywa.

PRZYKŁAD GIEŁDY NOTUJĄCEJ INSTRUMENT POCHODNY NA RYNKU TOWAROWYM: EURONEXT MATIF

Rysunek “Schemat zależności pomiędzy uczestnikami obrotu, izbą rozliczeniową i giełdą”
  • Euronext to największa giełda w Europie, która swoim zasięgiem obejmuje kilka różnych krajów. Powstała w 2000 roku z połączenia giełdy amsterdamskiej, brukselskiej i paryskiej, do których później dołączyła również giełda lizbońska, dublińska i z Oslo.
  • W ciągu ostatnich 20 lat Euronext prowadził obrót pakietem kontraktów terminowych na produkty rolne, znanych lepiej jako kontrakty MATIF. Te płynne kontrakty stały się uznanym punktem odniesienia dla europejskich podmiotów działających w sektorze rolnym, w tym również podmiotów działających na polskim rynku.

EURONEXT MATIF

Zainteresowanie kontraktami terminowymi na towary rolne stale rośnie co pokazuje poniższy wykres.

Uczestnicy obrotu na EURONEXT MATIF

  • Producenci: pośrednie wykorzystanie produktów MATIF poprzez swoich skupujących;
  • Kupujący zboża: bezpośrednie wykorzystanie produktów MATIF;
  • Spedytorzy, młynarze, przetwórcy i handlowcy: mogą korzystać z produktów MATIF lub nie;
  • Instytucje finansowe: członkowie kompensacyjni lub banki (BNP, Caceis, Citi, JP Morgan, Société Générale), animatorzy rynku (GHF, Headlands, Rcube);
  • Podmioty komercyjne: stowarzyszenia branżowe (Intercéréales, Synacomex, Syndicat de Paris), silosy (Soufflet, Sénalia, Sica Atlantique), brokerzy (Plantureux), handlowcy i spółdzielnie (ABCD, Axéréal, Invivo, Vivescia).

PRZYKŁAD GIEŁDY NOTUJĄCEJ INSTRUMENT BAZOWY NA RYNKU TOWAROWYM: TMEX Turcja

  • Przez wiele lat giełdy na rynkach towarowych prowadziły jedynie obrót instrumentami pochodnymi
  • Rynki instrumentów bazowych – zbóż, mięsa, roślin oleistych itd. – były rynkami pozagiełdowymi.
  • Obrót na rynkach bazowych odbywał się w dwojaki sposób – albo dotyczył samego towaru, albo instrumentu zwanego dowodem składowym
  • Dowód składowy do dokument, najczęściej na okaziciela, który jest dowodem własności towaru (np. pszenicy) złożonego w magazynie autoryzowanym. Dowód składowy wydawał magazyn na żądanie właściciela towaru
  • Przez setki lat obrót towarowy odbywał się na bazie dowodu składowego w wersji papierowej. W ostatnich latach na skutek postępu technicznego w wielu krajach nastąpiło przejście z wersji papierowej na wersję elektroniczną, co umożliwiło giełdom organizację obrotu nie tylko instrumentami pochodnymi, ale również bazowymi na rynkach towarowych. Obecnie giełdy takie funkcjonują np. w USA, Indiach, Turcji.

PRZYKŁAD GIEŁDY NOTUJĄCEJ INSTRUMENT BAZOWY NA RYNKU TOWAROWYM: TMEX Turcja

W 2018 r. utworzono Turkish Mercantile Exchange – Turecką Giełdę Towarową w Ankarze (TMEX). Głowni akcjonariusze to:

  • Giełda w Stambule – 15%,
  • Turecka Rada Zbożowa – 15%,
  • Unia Izb Tureckich Giełd Towarowych – 15%,
  • Depozyt Papierów Wartościowych – 5%,
  • Grupa 4 banków – 14%,
  • 53 lokalne giełdy – 36%.

Według danych z 2024 r., w obrocie bierze udział 236 tys. podmiotów, z czego 3% to firmy a 97% to rolnicy.

PRZYKŁAD GIEŁDY NOTUJĄCEJ INSTRUMENT BAZOWY NA RYNKU TOWAROWYM: TMEX Turcja

Obrót fizycznie istniejącym towarem odbywa się w magazynach autoryzowanych. Rozwój ich pojemności przedstawia poniższy rysunek.

Notowane są dowody składowe na 17 produktów, w tym pszenicę, kukurydzę, jęczmień, słonecznik, żyto, ryż, fasolę, soczewicę, orzechy laskowe, pistacjowe, suszone morele, bawełnę, soję, ciecierzycę, pszenżyto, owies, oliwę z oliwek, ser, olej rzepakowy. Usługi składowania oferuje 219 operatorów magazynów w 297 różnych lokalizacjach. Do 2030 r. planowany jest wzrost pojemności w magazynach autoryzowanych do 18 mln ton.

Struktura towarowa obrotu elektronicznym dowodem składowym na giełdzie TMEX

PRZYKŁAD GIEŁDY NOTUJĄCEJ INSTRUMENT BAZOWY NA RYNKU TOWAROWYM: Towarowa Giełda Energii S.A. w Warszawie

  • Towarowa Giełda Energii S.A. w Warszawie została utworzona w 1999 r.
  • Jest obecnie spółką z Grupy Kapitałowej Giełdy Papierów Wartościowych S.A. w Warszawie.
  • TGE organizuje obrót energią elektryczną, gazem ziemnym, prowadzi rejestry gwarancji pochodzenia i świadectw pochodzenia energii z OZE.
  • Strategia TGE ukierunkowana jest na rozwój giełdy uniwersalnej, notującej nie tylko energię, ale również inne towary, np. rolne w formule rynku instrumentów bazowych opartego o elektroniczny dowód składowy oraz – w następnej kolejności – rynku instrumentów pochodnych.